- मतदान गर्ने जिम्मेवारीसँगै कसलाई मतदान गर्ने भन्ने चेतना राख्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ किनकि प्रत्येक मतको मूल्य हुन्छ ।निर्वाचन लोकतन्त्रको मुटु हो । यही समय हो, जब लोकतन्त्रको वास्तविक शक्ति साधारण जनतामा केन्द्रित भएको स्पष्ट रूपमा देख्न सकिन्छ ।
र, राजनीतिक नेता ती साधारण जनताद्वारा चुनिएका सामान्य व्यक्तिहरू मात्र हुन्छन् । मतदान प्रत्येक नागरिकको अधिकार मात्र होइन, कर्तव्य पनि हो । जसले राष्ट्रको भविष्य निर्धारण गर्छ र त्यसको मार्ग परिवर्तन गर्न सक्छ । निर्वाचन लोकतान्त्रिक सरकारको सुरुवात हो, जसले प्रत्येक नागरिकको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्नुपर्छ र सबैको आवाज सुनिनुपर्छ । जित्ने उम्मेदवारले आफूलाई मतदान नगर्ने अल्पसंख्यक समूहको पनि आवाज बन्नुपर्छ । त्यसैले लोकतन्त्र बहुमतको शासन भए पनि अल्पसंख्यकलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन ।
पछिल्ला तीन वर्ष देशले जे भोग्यो, त्यो अघिल्लो निर्वाचनको परिणाम थियो । जुन विवाद र द्वन्द्वले भरिएको थियो । यस अवधिमा जेन–जी आन्दोलनमार्फत ठूलो राजनीतिक परिवर्तन भयो, जसमा ७४ जनाले ज्यान गुमाए र देशले राष्ट्रियस्तरको राजनीतिक संकटको सामना गर्नुपर्यो । यसले राजनीतिक व्यवहारमा परिवर्तनको माग गर्दै जनतालाई आक्रोशित बनाएको छ । अबको निर्वाचन सुधार, प्रायश्चित र राजनीतिक चेतनाको विषय हो, जसले देशलाई राम्रो भविष्यतर्फ डोर्याउनुपर्नेछ ।
जेन–जी आन्दोलनपछि राजनीतिक दलहरूको शक्ति सन्तुलनमा ठूलो परिवर्तन आएको छ । पुराना दलहरू आफूले लामो समयदेखि कायम गर्दै आएको प्रभुत्व जोगाउन प्रयासरत छन् भने नयाँ दलहरू पुराना दलहरूलाई अग्रपंक्तिबाट विस्थापित गर्न खोजिरहेका छन् । यस्तो शक्ति संघर्षको बीचमा नागरिकहरू अमूर्त भ्रम र खोक्रा आश्वासनबाट भ्रमित नहुन सचेत हुनुपर्छ । जनताको वास्तविक मुद्दा उठाउने र आवाज बन्न सक्ने प्रतिनिधि छनोट गर्नु नागरिकको जिम्मेवारी हो ।
‘अयुक्तिसंगत निर्णय गर्ने प्रवृत्ति’
बर्ट्रान्ड रसेलले आफ्नो लेख ‘अन पोलिटिसियन्स’ मा भनेका छन्, ‘लोकतन्त्रमा राजनीतिज्ञहरूको आलोचना गर्नु भनेको आफूलाई नै आलोचना गर्नु हो– हामीले पाउने राजनीतिज्ञ हामी आफैं योग्य हुन्छौं ।’ यो भनाइ हाम्रो सन्दर्भमा पनि पूर्ण रूपमा लागू हुन्छ । हामी जसलाई दोष दिन्छौं, ती राजनीतिक नेता हाम्रो आफ्नै कर्म, बानी र राजनीतिक चेतनाबाट जन्मिएका हुन् ।हामी प्रायः ‘अयुक्तिसंगत निर्णय गर्ने प्रवृत्ति’ मा फस्छौं, जसका कारण कमजोर र अक्षम प्रतिनिधिहरू सरकारमा पुग्छन् । उदाहरणका लागि, कुनै उम्मेदवारको चुनाव चिह्न ‘टुथब्रस’ भएकाले ‘टुथब्रसले दाँत सफा गर्छ’ भन्ने तर्कमा मतदान गर्नु हास्यास्पद भए पनि दुर्भाग्यवश यस्ता कारणहरू देखिन्छन् । यस्तो तर्क मनोरञ्जनका लागि ठीक भए पनि मतदानको आधार बन्न सक्दैन । मतदान गर्ने जिम्मेवारीसँगै कसलाई मतदान गर्ने भन्ने चेतना राख्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ किनकि प्रत्येक मतको मूल्य हुन्छ ।
निर्वाचनको शक्ति कमजोर बनाउने अर्को कारण अन्धविश्वास हो– उम्मेदवारको योग्यता नहेरी पार्टी, विचारधारा, पारिवारिक प्रभाव वा व्यक्तिगत स्वार्थका कारण मतदान गर्नु । यसले गर्दा उही प्रतिनिधिहरू पटक–पटक दोहोरिन्छन्, जो प्रायः जनताको आवाज बन्न असफल भएका छन् । नतिजास्वरूप इमानदार र सक्षम उम्मेदवारहरूसमेत उपेक्षित हुन्छन् । बानीले विश्वास निर्माण गर्छ तर आवश्यक पर्दा त्यसबाट बाहिर निस्केर परिवर्तन गर्न सक्नुपर्छ । असफल प्रयोगपछि पनि राम्रो विकल्प खोज्न नचाहनु लोकतन्त्रको नकारात्मक र खतरनाक पक्षलाई सक्रिय बनाउनु हो । निर्वाचनमा हामीले प्रयोग गर्ने हाम्रो नागरिक शक्ति भनेको सबैभन्दा राम्रो प्रतिनिधि छनोट गर्ने प्रक्रिया हो, जसले हाम्रो आशा, आकांक्षा, जीवन र स्वतन्त्रताको रक्षा गर्न सक्छ ।सामाजिक सञ्जाल र इन्टरनेटको युगमा यो अयुक्तिसंगत अझ बढी देखिन्छ । गलत सूचना र प्रचारले जनतालाई सजिलै प्रभावित गर्न सक्छ, जसका कारण वास्तविक सामाजिक र आर्थिक मुद्दाहरू ओझेलमा पर्छन् । विशेषतः जेन–जी आन्दोलनपछिको नेपालमा साझा राजनीतिक चेतनाको आवश्यकता अझ बढेको छ । जोसुकै विजयी भए पनि मतदाताहरूले राजनीति र राजनीतिज्ञलाई जनताप्रति उत्तरदायी बनाइराख्नुपर्छ । प्रत्येक दशकमा हाम्रो समाजले केही नेताहरूलाई आदर्श बनाएर रूपमा पछ्याएको छ, पछि अपेक्षा पूरा नहुँदा निराश भएको छ । परिवर्तन समय र स्थायित्वसँगै आउँछ । यो केवल लोकप्रियता वा अनुकरणको विषय होइन ।
राम्रो भविष्यका लागि मतदान
निर्वाचनले राज्यको भविष्य निर्धारण गर्छ र राजनीतिक, सामाजिक तथा आर्थिक सबै पक्षमा प्रभाव पार्छ । आगामी निर्वाचनमा धेरै चुनौतीहरू छन् । उम्मेदवारद्वारा खर्च सीमा नाघ्ने, आचारसंहिता उल्लंघन गर्नेजस्ता अनुचित प्रभावहरू सधैं अगाडि देखिन्छन् । अघिल्लो निर्वाचनपछि हराएका राजनीतिक नेताहरू फेरि जनतामाझ देखा पर्नेछन्, लामो भाषण दिँदै
आफ्नो नैतिकता, काम र देशप्रतिको समर्पणको चर्चा गर्नेछन् । यसलाई म हाम्रा नेताहरूमा रहेको गहिरो अहंकारको परिणाम मान्छु । अहंकारले व्यक्तिलाई व्यक्तिगत रूपमा सन्तुष्ट राख्न सक्छ तर समाज र लोकतन्त्रलाई कमजोर बनाउँछ ।
यसकारण लोकतन्त्र केही व्यक्तिको स्वार्थ पूरा गर्ने माध्यम नबनोस् भन्नका लागि जनतामा अझ गहिरो राजनीतिक चेतना आवश्यक छ । लोकतन्त्रमा राजनीतिज्ञ र उनीहरूको कार्यको जिम्मेवारी हामी नागरिकहरूमै आउँछ । जब उनीहरू भ्रष्ट हुन्छन्, हामी पनि कतै न कतै त्यसमा सहभागी हुन्छौं । लोकतन्त्र तब मात्र राम्रो व्यवस्था बन्न सक्छ, जब जनताले विवेकपूर्ण रूपमा मतदान गर्छन्– इमानदार र सक्षम व्यक्तिलाई चुनिँदै, समग्र विकासको गति रोकिरहेको राजनीतिक रोगको शृंखला तोड्दै ।
लोकतन्त्रको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको साधारण जनतामा राज्य र सरकारमा प्रभाव पार्ने क्षमता हुनु हो र निर्वाचन त्यो शक्तिको सबैभन्दा बलियो माध्यम हो । अन्ततः राज्यको भविष्य नागरिकहरूले कसरी मतदान गर्छन् भन्ने कुरामै निर्भर गर्दछ ।
